Voedingsadvies voor een energie- en eiwitverrijkt dieet

Ondervoeding betekent dat het lichaam een tekort heeft aan voedingsstoffen. Een tekort ontstaat wanneer iemand een langere periode te weinig voedingsstoffen binnenkrijgt of meer verbruikt. Dit kan veroorzaakt worden door een ziekte. Het kan dan bijvoorbeeld moeilijk zijn om genoeg te eten en te drinken omdat minder zin in eten heeft of snel vol zit. Misschien heeft u last van kauw of slikproblemen of lukt het niet om uw eten te maken. Hierdoor kunt u gewicht verliezen.

We spreken van een risico op ondervoeding als u:

• 3 kilogram (kg) of meer in de laatste maand onbedoeld bent afgevallen

• 6 kilogram (kg) of meer in de laatste 6 maanden onbedoeld bent afgevallen.

Soms is ondervoeding niet zichtbaar in het gewicht, maar verliest u spiermassa. Dit ziet u terug in uw armen en benen, omdat ze dunner worden. Het kan ook zijn dat uw gezicht smaller wordt. Vaak gaat dit samen met een vermindering in conditie en evenwicht, toename van vermoeidheid en krachtverlies.

Waarom is een energie- en eiwitverrijkt dieet van belang?

Door ondervoeding kan het zijn dat u conditie vermindert. Dit zorgt ervoor dat u een minder weerstand heeft en uw wonden minder snel genezen. Uw lichaam reageert dan minder goed op de behandeling, waardoor het herstel langer kan duren. Het kan zijn dat een opname in het ziekenhuis langer duurt.

Dagelijks hebben we verschillende voedingsstoffen nodig. Iedere voedingsstof heeft zijn eigen functie en samen zorgen ze ervoor dat het lichaam krijgt wat het nodig heeft.

Bij ondervoeding zijn vooral energie (calorieën) en eiwitten belangrijk voor het herstel. Een energie- en eiwitverrijkt dieet helpt verder gewichtsverlies tegen te gaan of helpt bij het herstellen van het gewicht.

Soms zijn tips, zoals die voor vlees en suiker, tegenstrijdig met de adviezen die gelden binnen de Schijf van Vijf. Bij de behandeling van ondervoeding kan het tijdelijk nodig zijn om van deze adviezen af te wijken. Het is in deze situatie dan ook niet erg om tijdelijk wat meer vlees, vet of suiker te eten. Het is belangrijk om voldoende te eten om op kracht te blijven om de behandeling zo goed mogelijk te doorstaan. Afhankelijk van de duur van uw ziekteperiode, uw behandeling of gestelde doelen, kunt u dit dieet blijven gebruiken.

Uw gewicht is een goede graadmeter om te zien of uw energie-inname genoeg is. Als u afvalt kan het een teken zijn dat uw lichaam meer voeding nodig heeft. Het advies is om 1 keer per week op een vast moment van de dag op dezelfde weegschaal te gaan staan. Mocht het doel zijn uw gewicht te herstellen, bedenk dan dat aankomen in gewicht een tijdje kan duren. Het aankomen met 1 kg in een periode van 3 - 4 weken, is al een mooi resultaat.

Diabetes mellitus
Bent u bekend met diabetes mellitus, dan kunt u beter terughoudend zijn met het gebruik van ‘snelle’ suikers (bijv. limonade, frisdrank en vruchtensap of koek en snoep).

Ondanks dat dit wel meegenomen is in deze algemene richtlijn van het energie- en eiwitverrijkt dieet. Vraag als u wil uw diëtist om advies.

Eiwit
Op dit moment zijn voor u eiwitten extra belangrijk, deze heeft u nu meer nodig dan eerst. Eiwitten zijn bouwstoffen van ons lichaam en zorgen voor de opbouw van lichaamsweefsels zoals spieren, organen en bloed. Eiwitten zijn belangrijk voor het genezen van wonden, het behouden en weer opbouwen van uw spierkracht en conditie.

Er kan onderscheid gemaakt worden in dierlijke- en plantaardige eiwitten.

• Dierlijke eiwitten zitten in vlees(waren), vis, kip, ei, kaas en zuivelproducten.

• Plantaardige eiwitten zitten in vegetarische vleesvervangers, peulvruchten (bijv. kikkererwten, spliterwten, linzen, kidneybonen, kapucijners), brood, plantaardige zuivelvervangers, pinda’s en noten.

Let op, er moet in verhouding meer plantaardig eiwit gegeten worden dan dierlijk eiwit voor hetzelfde effect.

Het advies volgens de Schijf van Vijf is om minder dierlijke producten te eten en vaker te kiezen voor plantaardige producten. Dit is goed voor uw gezondheid en het milieu.

Zuivel kan vervangen worden door producten op basis van soja met toegevoegd calcium, vitamine B12 en B2. Andere zuivelvervangers op basis van haver, rijst of kokos, leveren niet voldoende eiwitten.

Zie onderstaande tabel met voorbeelden van de gemiddelde hoeveelheden eiwit per portie.

Bron: Voedingscentrum

Bron: Voedingscentrum

Energie (calorieën)
Calorieën geven brandstof aan ons lichaam. De hoeveelheid energie die nodig is, is afhankelijk van verschillende dingen zoals lengte, gewicht, leeftijd, activiteit en ziekte. Door ziekte kunt u bijvoorbeeld minder zin hebben in eten of sneller vol zitten. Het gebruik van bijvoorbeeld volvette producten kunnen helpen om uw energie inname te verhogen. Als het doel is om aan te komen in gewicht, dan is het de bedoeling dat de energie-inname hoger is dan het energieverbruik.

Soms kan het op gewicht blijven een eerste doel zijn. Uiteindelijk zal de conditie verbeteren en zult u zich minder slap en moe voelen. Als u uw doel heeft gehaald, eet dan weer volgens de Schijf van Vijf. Extra energie en extra eiwitten zijn dan niet meer noodzakelijk.

Tips en adviezen

Algemene adviezen

• Verdeel de maaltijden over de dag. Streef naar ongeveer 6 eetmomenten per dag.

• Vermijd te grote porties.

• Zorg voor variatie in kleur en wissel koude en warme gerechten met elkaar af.

• Varieer in zoete, zure, zoute en bittere producten.

• Eet met aandacht, kauw goed en neem de tijd om te eten.

• Drink voldoende over de hele dag, gemiddeld 1,5 tot 2 liter.

• Zie voorbeelden van dranken, maaltijden en tussendoortjes op bijgevoegde A4 flyer. Plak deze op uw koelkast of bewaar deze goed.

Dranken
Koffie, thee, water en bouillon leveren geen energie of eiwitten. Kies liever voor bijvoorbeeld (volle) melkproducten, proteïnewater of plantaardige zuivelvervangers op basis van soja.

Dranken die geen eiwitten bevatten maar wel energie zijn bijvoorbeeld limonade, frisdranken, vruchtensappen en plantaardige zuivelvervangers op basis van bijvoorbeeld haver, rijst of kokos.

Broodmaaltijd en broodvervangers

• Kies voor brood, beschuit, knäckebröd, notenbrood, harde of zachte bolletjes of tosti’s. Kies bij voorkeur voor volkoren- of tarweproducten.

• Kies ter variatie voor croissant*, rozijnen- of krentenbrood*, suikerbrood*, pannenkoeken* of poffertjes*. Deze producten kunnen eiwitrijk gemaakt worden door eiwitrijk beleg te gebruiken.

• Kies ter variatie voor een saucijzen-, worsten- of kaasbroodje.

• Besmeer het brood ruim met (dieet)margarine* of roomboter*.

• Beleg het brood royaal met eiwitrijk beleg:

  • (smeer)kazen

  • salades (zoals eier-, kip-, vissalade)

  • zuivelspread

  • vegetarische vervangers zoals paté

  • vleeswaren

  • gebakken vis, vis uit blik, gerookte vis

  • paté

  • knakworstjes

  • (100%) pindakaas

  • ragout of kroket

  • (100%) notenpasta’s

  • eiergerechten (gebakken, gekookt, geroerd)

  • hummus

  • pinda-, hazelnoot-, cacaopasta

• Kies ter variatie eens avocado* of fruit* op brood

• Neem (plantaardig) zuivel zoals (havermout-, Brinta®-, rijstebloem-, griesmeel-, rijste-)pap, vla, yoghurt, drinkontbijt.

• Neem bij voorkeur eiwitverrijkte varianten zoals IJslandse yoghurt/kwark (zoals Skyr), Danone Hipro, of producten van Melkunie Protein. Deze gerechten kunnen verder verrijkt worden met bijvoorbeeld gemengde noten.

• Denk ook eens aan toppings* zoals muesli/cruesli, cornflakes, wafels, lange vingers, puddingsaus, slagroom, suiker, honing, (vruchten)hagelslag, chocoladevlokken of fruit(moes).

• Kies ter variatie voor een maaltijdsoep op basis van peulvruchten, zoals spliterwten-, (bruine)bonen- of linzensoep. Of een soep met vlees, kip of vis.

• Kies ter variatie voor een saladeschotel op basis van rundvlees, huzaren, vis of ei.

• Een maaltijdsalade kan ook de broodmaaltijd vervangen. Voeg hier bijvoorbeeld gerookte kip, hamblokjes, kaas, vis, ei, peulvruchten, vegetarische vleesvervangers en/of noten en zaden aan toe. Of voeg avocado* of (olijf)olie* toe voor meer energie.

*Deze producten bevatten veel energie, maar weinig eiwit.

Warme maaltijd

Het is belangrijk om een warme maaltijd te eten. Een warme maaltijd levert meestal méér calorieën en eiwitten dan een broodmaaltijd of een tussendoortje.

Aardappelen*, rijst, pasta

• In plaats van gekookte aardappelen kunt u ook gebruik maken van gebakken aardappelen, frites, aardappelpuree of stamppot. Hierbij doet u bijvoorbeeld een extra klontje (dieet)margarine*, roomboter* of een scheutje (volle) melk of room*. Het is ook lekker om noten, zaden, blokjes kaas of uitgebakken spekjes toe te voegen aan de stamppot.

• Wissel af met (zilvervlies)rijst, pasta, gnocchi, couscous, bulgur, mie(hoen), taco’s, wraps of peulvruchten. Gebruikt bij voorkeur volkorenproducten.

• Er kan gebruik gemaakt worden van pasta’s en rijst op basis van peulvruchten zoals kikkererwten en linzen. Deze pasta/rijst soorten bevatten meer eiwit dan ‘normale’ pasta/rijst.

Groente

• Peulvruchten (zoals witte bonen, bruine bonen, kidneybonen, spliterwten, kikkererwten en linzen) bevatten veel eiwitten en zijn calorierijker dan veel andere groente.

Gekookte groente geeft een minder vol gevoel dan rauwe groente. Gekookte groente kan worden verrijkt met een extra klontje (dieet)margarine*, roomboter* of met een sausje, zie hieronder ‘Jus, saus’.

Vlees, vis, kip en vleesvervangers

• Gebruik bij voorkeur iedere dag een eiwitcomponent bij de warme maaltijd, zoals vlees, vis, kip, een vleesvervanging op basis van tahoe, tempé, soja of peulvruchten. Of neem ter vervanging noten, eieren en/of kaas.

• Soms kan warm gebraden vlees tegenstaan. Andere soorten bereidingswijzen voor vlees kunnen zijn: koud gebraden vlees, in dunne plakjes (bijvoorbeeld gehakt) of rolletjes vleeswaar, vlees van de grill, ragout met vlees of een vleessalade.

Jus*, Saus*

• Gebonden jus of saus geeft extra energie aan de maaltijd. Beide zijn nog meer te verrijken met een klontje (dieet)margarine* of roomboter*, crème fraîche* of (kook)room*.

Maaltijdvervangers

• Probeer ook eens een maaltijdsoep, brood, broodvervanger, maaltijdsalade zoals beschreven bij ‘Broodmaaltijd en broodvervangers’.

*Deze producten bevatten veel energie, maar weinig eiwit.

Heeft u weinig tijd, bent u te moe of heeft u geen zin om te koken, dan kan een kant-en-klare (gekoelde of diepvries-)maaltijd uitkomst bieden of bestel de warme maaltijd bij een cateringbedrijf. U kunt de diëtist van CWZ vragen naar de CWZ-pagina met kant-en-klaar maaltijden en maaltijdvoorzieningen in Nijmegen en omstreken. Hierin vindt u een overzicht van wat mogelijk is aan huis.

Adviezen bij tussendoortjes

• Kies nog eens voor een extra broodmaaltijd of broodvervanger, zoals beschreven bij ‘Broodmaaltijd en broodvervangers’.

• Rauwkost (zoals tomaatjes, wortel, komkommer) gecombineerd met een eiwitrijke dip (zoals hummus, zuivelspread, heksenkaas).

• Een gekookt ei, blokje kaas, stukje worst of plakje vleeswaren uit het vuistje.

• Handje (ongezouten) noten of pinda’s.

• Studenten- of elitehaver.

• Noten- of pindareep.

• Vis zoals haring, zalm, makreel, witvis, paling.

• Frituur- of ovensnacks op basis van vlees, kaas of een vegetarische vervanger.

• Ontbijtkoek* ruim besmeerd met (dieet)margarine* of roomboter*.

• Gebak*, chips* of koek.

• Mueslirepen*

• In de supermarkt zijn speciale energie- en eiwitverrijkte producten te koop, zoals Bouwsteentje® (eiwitrijk petitfour gebak) en Easy-to-eat (eiwitrijk dessertgebakje). Daarnaast zijn er ook andere eiwitverrijkte producten zoals brood, koeken, (sport)repen.

*Deze producten bevatten veel energie, maar weinig eiwit.

Drinkvoeding en dieetproducten
Als het met de normale voeding niet lukt om het gewicht te stabiliseren of te laten toenemen kan er gestart worden met dieetproducten zoals drinkvoeding. Deze producten leveren onder andere eiwit, energie, vitamines en mineralen. Ze kunnen een waardevolle aanvulling zijn op de voeding of deze zelfs vervangen. De producten zijn verkrijgbaar via de apotheek of een facilitair bedrijf. De diëtist kan met u bepalen of extra dieetproducten nodig zijn en welke soorten het beste bij uw situatie passen. De diëtist regelt dan een machtiging, zodat de dieetproducten bij een facilitair bedrijf besteld kunnen worden. De kosten hiervan worden vergoed vanuit de basisverzekering. Let op: als uw eigen risico nog niet is opgebruikt gaan, afhankelijk van uw zorgverzekeraar, de kosten voor de dieetproducten hier vanaf.

Beweging
Tijdens ziekte is het belangrijk de conditie zo goed mogelijk te behouden. Beweging en sport kunnen bijdragen aan het behouden of verbeteren van de conditie en spiermassa. Alle vormen van beweging zijn goed voor het lichaam en van belang voor alle leeftijdsgroepen. Blijf doen wat u kunt, vanuit daar kan de hoeveelheid beweging worden opgehoogd waar mogelijk. Vraag eventueel een verwijzing naar een fysiotherapeut.

Hoeveel bewegen?
Als het haalbaar is met uw huidige conditie, is het een mooi doel om naar de landelijke beweegnorm toe te werken:

• Bewegen is goed, meer bewegen is beter.

• Beweeg tenminste 150 minuten per week matig intensief, verspreid over meerdere dagen.

• Langer, vaker en/of intensiever bewegen geeft extra gezondheidsvoordeel.

• Doe minstens 2 keer per week spier- en botversterkende activiteiten.

• Voorkom veel stilzitten of liggen.

Matig intensief bewegen is voor iedereen anders. Bij matig intensief bewegen gaat de hartslag omhoog, versnelt de ademhaling een beetje, krijgt u het wat warmer, maar kunt u nog steeds een gesprek voeren. Denk hierbij aan wandelen, fietsen of stofzuigen.

Voeding en beweging versterken elkaars werking. Neem kort na inspanning een eiwitrijk product te nemen, voor een optimale opbouw van de spiermassa.

Bron: www.allesoversport.nlhttp://www.allesoversport.nl

Meer informatie

Wilt u meer informatie over ondervoeding of de Schijf van Vijf? Kijk dan op de onderstaande websites:

• www.voedingscentrum.nlhttp://www.voedingscentrum.nl

• www.goedgevoedouderworden.nlhttp://www.goedgevoedouderworden.nl

Voor meer informatie ten aanzien van eiwitten, kunt u het Santeon filmpje bekijken via onderstaande link:
www.cwz.nl/patient/behandelingen/eiwitrijk-dieethttp://www.cwz.nl/patient/behandelingen/eiwitrijk-dieet

Via onderstaande link kunt u zoeken naar energie- en eiwitrijke producten die verkrijgbaar zijn in diverse supermarkten of via websites.
www.goedgevoedouderworden.nl/energie-en-eiwitrijke-productenhttp://www.goedgevoedouderworden.nl/energie-en-eiwitrijke-producten

Wanneer neemt u contact op?
Als uw gewicht blijft dalen, neem dan contact op met uw behandeld arts en/of diëtist van CWZ. Bent u hier niet langer onder behandeling, neem dan contact op met uw huisarts of vind een diëtist in uw buurt. Dit kan via de website www.nvdietist.nlhttp://www.nvdietist.nl

Bij vragen en/of onduidelijkheden kunt u van maandag tot en met vrijdag tussen 8.00 uur en 16.30 uur contact opnemen met de afdeling diëtetiek. Telefoonnummer: 024 365 85 59.