Jezelf thuis injecteren, steunkousen aan- en uittrekken of antibiotica via het infuus verwisselen: met een goede instructie kunnen patiënten dit soort zorghandelingen prima zelf verrichten. Als één van de eerste ziekenhuizen in Nederland heeft CWZ hiervoor in mei 2024 een speciale afdeling geopend: zelfzorg thuis. Twee verpleegkundig vaardigheidsinstructeurs vertellen over de meerwaarde en de grote belangstelling vanuit het hele land.
Zelfzorg thuis in het kort
De afdeling helpt patiënten, zodat zij thuis met vertrouwen zelf zorghandelingen kunnen uitvoeren. Dit betekent dat de ziekenhuiszorg vertaald moet worden naar zorg in de thuissituatie, waar de middelen en omstandigheden anders zijn dan in CWZ. De handelingen waarbij zelfzorg thuis hulp biedt, zijn gebaseerd op signalen vanuit het ziekenhuis of verpleeg- en verzorgingshuizen en thuiszorg. Op basis van bestaande protocollen werkt de afdeling handelingen uit en worden trainingen opgezet. De vaardigheidsinstructeurs trainen patiënten en mantelzorgers individueel of in groepen, zoals bij het ondersteunen in het preoperatief proces.
Zelfredzaamheid verlaagt druk op de zorg
Zelfzorg thuis is ontstaan met het oog op de tekorten aan personeel in de zorg. Een manier om de druk op de zorg te verlagen, is het bevorderen van de zelfredzaamheid van patiënten. Daarvoor hebben patiënten en mantelzorgers meer kennis en vaardigheden nodig. Draagt deze nieuwe aanpak daaraan bij? Robin Büyükkaya-Menting bevestigt dat: ‘Ik ontdek dat patiënten meer regie en verantwoordelijkheid nemen over hun zorgproces en gezondheid. Ook ervaar ik dat we samen werken aan doelen.’ Een belevingsonderzoek door de Hogeschool Arnhem Nijmegen bevestigt het ook. Patiënten vertellen dat zelfzorg thuis bijdraagt aan het vaardiger zijn in het uitvoeren van handelingen, zich met vertrouwen goed weten te redden, en minder afhankelijk zijn van thuiszorg of mantelzorgers. Een van hen zegt: ‘Het contact was prettig. De uitleg en de tijd die er genomen werd: ik vond het allemaal heel fijn gaan. Ik had niet het gevoel dat ik er alleen voor stond.’
Verkorten ligduur en ontlasten thuiszorg
Daarnaast komt uit de data naar voren dat de inzet van zelfzorg thuis bijdraagt aan het verkorten van de ligduur. Een doel is ook om de thuiszorg te ontlasten, zodat die de zorg kan inzetten waar dat het hardst nodig is. Dat lijkt goed te lukken, zegt afdelingshoofd Bas Donderwinkel. ‘Neem de handeling waarbij de patiënt wordt aangesloten op een antibiotica-infuus. We zien nu al dat in ruim de helft van de gevallen de patiënt of mantelzorger de handeling zelfstandig uitvoert. Voor de komst van zelfzorg thuis werd er in alle gevallen volledige thuiszorg aangevraagd: de wijkverpleegkundige kwam hiervoor gemiddeld twee weken lang gedurende een uur bij deze patiënten. Deze tijd wordt nu bespaard. Hierdoor is de wijkverpleegkundige beschikbaar voor andere patiënten.’
Olievlek in regio
Het blijft maatwerk om samen met patiënten en mantelzorgers te ontdekken waar zorg zelf kan of waar ondersteuning van thuiszorg nodig is. De afdeling is eenvoudig begonnen met het aanleren van vier handelingen: subcutaan injecteren, intramusculair injecteren, steunkousen aan- en uittrekken en zorghandelingen rondom een antibiotica-infuus thuis. Inmiddels is het aantal handelingen al uitgebreid naar vijftien. Jacqueline Jansen-Stoffelen: ‘Onze kennis en het netwerk verspreidt zich als een olievlek in de regio. Met onze partners in NOEL (Nijmegen op één Lijn) en stichting KOMPAZ (Kenniscentrum voor de Ondersteuning van Mantelzorgers en Patiënten/cliënten bij het Aanleren van Zelfmanagement) werken we verder aan deze nieuwe vorm van zorg. We zien het aantal aanmeldingen toenemen.' Robin vervolgt: ‘We zijn er trots op hoe snel we bekendheid hebben gekregen binnen heel Nederland. Stichting KOMPAZ heeft ons uitgenodigd om onze ervaringen te delen met andere zorginstellingen. Ons enthousiasme werkt aanstekelijk.’
’Ziekenhuis zonder muren’
De resultaten geven zelfzorg thuis vertrouwen om de nieuwe werkwijze regionaal verder uit te rollen. De afdeling heeft de ambitie om nog meer samen te werken met thuiszorgorganisaties en andere disciplines. In de ideale situatie ontstaat een ‘ziekenhuis zonder muren’, waarin patiënten vanuit huis optimaal ondersteund worden door een geïntegreerd zorgsysteem. Jacqueline: ‘zelfzorg thuis is niet alleen een antwoord op de druk op de zorg, maar ook een voorbeeld van hoe we de toekomst van de gezondheidszorg samen vormgeven. Technologie, samenwerking en patiëntgerichtheid gaan daarbij hand in hand. Ik ben die pionier en ontdek samen met mijn collega’s, hoe we zorg anders kunnen organiseren. Ik durf te zeggen dat we buiten onze eigen afdeling en ziekenhuis met elkaar deze nieuwe vorm van zorg moeten omarmen.’
Notes for Nursing
Jacqueline Jansen-Stoffelen en Robin Büyükkaya-Menting schreven dit artikel voor het verpleegkundige blad Notes for Nursing van CWZ.